Ansiklopedi Söz Sanatları Nelerdir?

Edebiyat alanının en gözde konularından biri de söz sanatlarıdır. Bir sözcüğü veya cümleyi olduğundan daha ahenkli ve zengin şekilde ifade etmeye söz sanatı denir. Türk Dili ve Edebiyatı dersinden de aşina olduğun üzere söz sanatları, doğrudan anlatım değil dolaylı anlatıma dayalıdır.

Yani bir sözcüğü olduğundan daha anlamlı hâle getirmek için söz sanatlarına başvurabilirsin. Peki günlük yaşamda da kullanabileceğiniz söz sanatları ve örneklerini öğrenmek ister misin? İşte kapsamlı örneklerle söz sanatları ve anlamları.

En Çok Kullanılan Söz Sanatları​

Söz sanatları oldukça zengin bir anlam dünyasını ifade eder. Az ifadeyle çok şey anlatmak ve zengin bir anlatımdan yararlanmak için bu ifadelere günlük konuşmalarda da yer verebilirsin. Senin için en çok kullanılan söz sanatları örneklerini aşağıda paylaştık:

• Teşbih (Benzetme)​

Günlük hayatta da en çok başvurulan söz sanatlarından biri şüphesiz teşbih yani benzetme. Benzetme yoluyla yapılan söz sanatında, bir durum, nesne kişi veya olay bir başka şeye benzetilir. Teşbihte kullanılan dört öge ve açıklaması ise şöyledir:

• Benzeyen: Cümlede benzeyen anlam açısından zayıf olanı ifade eder.
• Kendisine Benzetilen: Cümlede anlam açısından güçlü olanı ifade eder.
• Benzetme Edatı: Gibi başta olmak üzere kadar, tıpkı, sanki gibi edatlar da yardımcı öge olarak kullanılır.
• Benzetme Yönü: Benzetmede iki unsur arasında hangi özelliğin vurgulandığına yönelik bir ifadedir.

Aşağıda verdiğimiz örnekle bunu daha net kavrayabilirsin.

ÖRNEK:

• “Kaşların yay misali, gözlerin ok gibi deler.” Karacaoğlan
• İşe başladığından beri makine gibi çalışıyor.
• Aldığım yeni bilgisayar roket gibi.
• Sesi, pamuk kadar yumuşak.
• Ansızın gözleri ateş misali parladı.

Benzetmede dört unsurun da kullanılmasına gerek yoktur. Kendine benzeyen ve kendisine benzetilen ögeleri ise benzetmeyi ifade etmek için zorunludur.

Benzetme ile karıştırılan metaforun ayırt edici farkına yönelik detaylar için Metafor Ne Demek? Anlamı ve Kullanımı adlı yazımıza göz atabilirsin.

• Mecaz ve İstiare​

Mecaz ise benzetmeden farklı olarak bir şeyi gerçek anlamından uzaklaştırıp başka bir anlamla ifade etmeye denir. Burada nesne veya durum, mecaz yoluyla ifade edilir ve anlatılmak istenen daha etkili ve çarpıcı hâle gelir.

İstiare de benzetme ögelerinden yalnızca birine yer veren bir söz sanatı. Örneğin, “Tren geliyor, vuslat çok uzak.” ifadesinde trenle vurgulanmak istenen ayrılıktır. Burada da doğrudan benzetme yapmak yerine bir sözcükle farklı bir durum ifade edilir. Aşağıdaki diğer mecaz örneklerini de inceleyebilirsin:

ÖRNEK:

• Sakınan göze çöp batar.
• Taş yerinde ağırdır.
• Köprüleri yakma hemen geri dönüşü zor olur.
• Kader ipleri elinde tutuyor.

• Tezat (Zıtlık)​

Tezat, en kolay anlaşılan ve kullanılan söz sanatlarının başında gelir. Kısaca zıtlık anlamına gelen bu söz sanatı, bir sözcük aracılığıyla durumun tam tersini ifade eden bir anlam içerir. Aşağıdaki tezat örneklerini inceleyerek zıtlık söz sanatını daha iyi anlayabilirsin.

ÖRNEK:

• Uzun İnce Bir Yoldayım, Gidiyorum Gündüz Gece.
• Yaz kış demeden çalışır o.
• Az konuşur ama çok şey anlatır.
• Bu kadar yakınken çok uzaksın bana.
• Çok zengin ama gönlü fakir onun.

• Abartma (Mübalağa)​

Anlatımı olduğundan daha güçlü hâle getirmek ve vurgulamak için de mübalağa yani abartılı anlatıma başvurulur. Özellikle zorlu bir durumla karşı karşıya kaldığımızda sıklıkla abartmaya dayalı ifadeler kullanırız. Aşağıda da örneklerle mübalağa sanatına dair ifadeleri görebilirsin:

ÖRNEK:

• Canım çıktı bugün.
• O ne anasının gözüdür.
• Sevdiğim bir bakışta beni yerle bir eder.
• Bugün bütün dünya düşman bana.
• Tren acı acı sesleniyor.
• Onun yaptıkları sabır taşını bile çatlatacak noktayı aştı.
• Onu görünce sevinçten öldüm.
• Çok yoruldum, ayaklarım geri geri gidiyor.

• Kişileştirme (Teşhis)​

Kişileştirme sanatı ise adı üstünde bir hayvanın veya nesnenin insan özelliklerini taşımasıdır. İnsana özgü özellikler taşıyan hayvan, bitki veya nesneler, kişileştirerek insansı hâle getirilir. Özellikle şiirlerde ve edebi eserlerde bu sanata sıkça yer verilir.

ÖRNEK:

• Rüzgar bizi sürükleyecek.
• Güneş gülümsüyor bugün bize.
• Ev bugün çok sessiz, küsmüş gibi.
• Lamba bir anda öfkeyle sönüverdi.
• Bahçedeki çiçekler selam verdi bugün.
• Sabah güneşi, salonun ortasındaki yerini aldı.
• Bahçedeki çiçekler selam verdi bugün.

• Konuşturma (İntak)​

İntak, insan dışındaki nesne ve varlıkları insanmış gibi konuşturan bir söz sanatıdır. Özellikle fabl ve masallarda sık sık hayvanların ve nesnelerin konuştuğunu fark etmişsindir. Bu söz sanatı, kişileştirme sanatıyla da birlikte kullanılır. İnsan özellikleri kazanan bir varlık, konuşmaya başladığında intak sanatı da devreye girer.

ÖRNEK:

• Dalga taşlara çarpıp ‘Buradayım’ diye bağırıyordu adeta.
• Deniz kıyıdakilere şarkı söylercesine önce hafifçe kabardı, sonra geri çekildi.
• Telefon cevap ver artık diye yalvarırcasına çalıyordu.
• Yağmur, pencerelere vururken evdekilere sakin bir ninni söylüyordu sanki.
• O gün dalgalar, kayalara dokunurken sanki eski bir hikâyeyi anlatıyorlardı.