Mitoloji İbni Arabî Ve Derrida/ Tasavvuf Ve Yapısöküm (Ian Almond)

Bu kitabı, 1999-2000 yılları arasında altı aydan uzun süren bir zamanda, Kayseri, Talas’ta yazdım. O zamanlar yaşadığım büyük ahşap evin verandasında, sabahları bu kitabı yazdığımı hatırlıyorum. Bu kitabı yazarken verandanın baktığı bahçe yeşil yapraklarla örtülü parlak bir alandan, Anadolu karıyla donmuş bir mekâna dönmüştü. On iki yıl öncesi olmasına rağmen bu kitabı Türkiye’de yazmanın benim için pek çok anlama geldiğini hatırlıyorum. İbni Arabî’nin ziyaret ettiği yerleri –Sivas, Malatya, Kayseri– bilhassa 1220’den önce inşa edilmiş, İbni Arabî’nin oralardan geçerken kullanmış olabileceği bir şeyleri aramak için sırt çantalı bir seyyah gibi dolaştım.

Okuyucu beni, durumu romantikleştikleştiren yabancı bir oryantalist olarak düşünmek isterse bunu yapmaya tam yetkisi vardır. İnsanların ne düşündüğü üzerine odaklanmıyorum. Şeyh’ül Ekber’e bir arkadaşım –ilahiyat profesörü ve Sufi şair Turan Koç– vasıtasıyla ilgi duydum. Arkadaşım, İbni Arabî’nin yazılarının İngilizce fotokopisini bana ödünç vermişti. Bu metinlerde, (acemice alıntılayacağım) şöyle devam eden bir düşünceyle karşılaştım: “Cennetin mutluluğu daima tehdit altındadır, işte cennet böyle bir yerdir”. Bu gözlemin –bütün hakiki mutlulukların, pek yakındaki sonun hep var olan ihtimalin içine inşa edilmesi gerektiği– arkasındaki keskin içgörü yüzyılların ötesinden önüme çıkmış gibi göründü. İbni Arabî’nin eserlerini okudukça, bu tuhaf fenomeni tesis ettiğini o kadar iyi anladım: kendisini eşzamanlı olarak hem baskın çıkaran hem de hükümsüz kılan bir sistem.

Doktora tezimi, İbni Arabî’nin vefatından yirmi yıl sonra bir Alman kasabasında doğan Hıristiyan mistik, Meister Eckhart üzerine yazmıştım. Ünlü yakarışı “Tanrı’ya beni Tanrı’dan kurtarması için yalvarıyorum”, Eckhart’ı İbn Arabî ve Hallâc-ı Mansûr’un mustarip olduğu benzer yanlış anlaşılmalara ve problemlere götürmüştü. Luther ve Heidegger için bir ilhamdı Eckhart. Karşı koyduğu geleneksel teolojik sistemleri semantik olarak eleştiren ve sorgulayan eleştirel maneviyat düşüncesi, İbni Arabî’nin metinlerini aslından okuyabilmek için ağır çaba gerektiren Arapça öğrenme vazifesine başlamama eşlik etti.

Bu kitabı Türkiye’de yazmanın benim için birçok anlama geldiğini söylemiştim. Bugün, on iki yıl sonra, bu kitabın Türkçe’ye tercüme edildiğini görmek benim için daha da manidar oldu. Kitap hali hazırda başka dillerde –Arapça, Farsça, Endonezce– ortaya çıkmıştı fakat benim için özellikle önemli olan şey, iddia edilen seküler/dini ayrımı arasında köprü kurma girişiminde bulunan bu gibi kitapların (bu türde birçok kitap vardır) kamusal söylemde bir çeşit yer edinmesidir.

Burada dikkatli olmalıyım; ömrünün sadece dört yılını İstanbul’da geçirmiş bir yabancı olarak Tasavvuf ve felsefe üzerine bir kitaba, acemice politik bir gaf yaparak giriş yapmak istemiyorum. Söyleyeceğim tek şey; İstanbul’da yaşarken bu şehrin ne kadar şizofrenik olduğu sık sık beni çarpmıştı. Her şeyin Müslüman ve seküler versiyonları vardı: kütüphaneler, şiir dergileri, gazeteler, üniversiteler, kitapçılar. Sanki iki şehir aynı mekânı işgal ediyordu; sanki iki kentsel nüfus bir kara parçasının aynı köşesini paylaşıyordu ve bununla beraber aralarında hemen hemen hiçbir etkileşim yoktu. Bir kitapçıya girerek ve kitapçıdan çıkarak veya bir dolmuşa binerek ve dolmuştan inerek bu dünyaların birinden diğerine basitçe geçebilirdiniz ve hal böyleyken en çarpıcı şey bu iki dünyanın neredeyse hiç buluşmuyor gibi gözükmeleriydi.

Belki de halihazırdaki basit bir izlenimi abartıyorum. Türkiye çok hızlı değişiyor, on yıl önceki hatıralarıma bile güçlükle inanabiliyorum. Fakat bu kısa önsözü, insanların bu kitabı inceleyerek Derrida ve İbni Arabî’nin her ikisini okumalarına ve onlarla devam etmelerine cesaret bulmaları ümidiyle yazıyorum. Her iki düşünürün farklı şekillerde bize öğreteceği şeyler var. Her iki düşünürün, kendi farklı bağlamlarından sundukları aynı ölçüde uygun uyarılarının olduğu bile söylenebilir. Müsaade ederseniz, kendi kitabımdan bir pasajla sonlandırmak istiyorum: Derrida ile İbni Arabî düzenleri bozmaktadır. Bize, olmuş farz ettiğimiz şeyleri iki defa düşündürmektedir; hiçbir zaman sorgulamadığımız “hakikatler” hakkında konuştuğumuzda pek sık kendimizi kandırdığımız aşırı özgüvenimizden bizi uyandırmaktadırlar… “Tanrı” dediğimiz şeyin her zaman Tanrı olamayabileceğini ve “Hakikat” dediğimiz şeyin her zaman doğru olamayabileceğini kendi orijinal yollarıyla bize fark ettirmektedirler.


1-Metinleri okurken iki şeyin çok da dikkatimi çektiğini fark ediyorum giderek, yazının/yazarın yazarken "haddini/hukukunu" bilmesi ve dilini tutarak, kendisi üzerine de düşündüğünün ip-uşlarını vererek yazmaya devam etmesi. Düşünme ve yazmadaki bu tevazu hali aslında metnin, yazının ve yazarın hakikati elinde bulundurduğunun beraberinde getireceği olası "kibir/ukalalık" halinde kaşınma/arınma çabası da aslında ve işin ilginci bu tutum tam da sufice okuma/anlam dünyasıyla örtüşen bir durum arz ediyor. Bir "mollanın" kibri ile bir "sufinin" tevazusu yan yana resmedilebilmiş oluyor..

2- İstanbulun kültürel dokusu üzerinden türkiye/türk kültürüne dair yaptığı "şizoid yapı" gözlemi oldukça da yerli yerinde.. Türkiye cumhuriyeti devleti, kuruluş kodlarından itibaren kendisinden önce osmanlıda başlayan modernleşme çabalarının beraberinde getirdiği şizoid yapıları çoğaltmaktan ve yoğaltmaktan başka pek de fazlaca bir iş yapmadı aslında. Başka türlü davranabilir miydi sorusu olanın eleştirisi bağlamında pek de birşey ifade etmiyor. Aslında anadoluya özgü olan kültürel şizo haller türklerin islamı kabulüne kadar götürülebilir. Bir yanda konarın-şaman kültürü diğer yanda islamı kabülle birlikte bedevi arapların çöl kültürü anadolu dokusunda bir arada tutulmaya çalışıldı ve hala da devgam ediyor, bu şizoid hal başarılı bir sentezini oluşturamamışken osmanlının batılılaşma çabalarıyla birlikte kültürel durum türkiye özelinde eşi benzeri olmayan garip durumlar ortaya çıkardı ve evet istanbul aslında türkiye kültürünün aynası durumunda, geçmiş-şimdi ve tüm kültürel ayrımlar bir arada. Geçenlerde kadıköyü dolaştım, sultanbeyli, erzurum, yozgat ve kadıköy.. Kaldırımlar boyunca konuşlanmış puplar, dövmeli kollarındaki elleriyle su gibi bira içen insanlar, sanki seküler hayatın kurtarılmış bölgesi/başkenti gibiydi kadıköy, bunca beyazlığın içinde kendimi kapkarasından bir "gundi" gibi yaşadım.. !